Udar mózgu

Podstawowe informacje

Do udaru dochodzi kiedy naczynia krwionośne doprowadzające tlen i substancje odżywcze do mózgu zostają zablokowane przez skrzep krwi lub następuje ich uszkodzenie. Prowadzi to do odcięcia części mózgu od dopływu tlenu i jego obumierania.

Udar mózgu, którego przyczyną jest zamknięcie naczynia krwionośnego, to udar niedokrwienny. Zdecydowana większość (ok. 80%) udarów to udary tego rodzaju.

Udar mózgu wywołany uszkodzeniem ściany naczynia krwionośnego i wydostaniem się krwi do mózgu, to udar krwotoczny (potocznie nazywany wylewem).

Według definicji WHO z 1980 roku udar mózgu to nagłe wystąpienie ogniskowych lub globalnych zaburzeń czynności mózgu, trwające dłużej niż 24 godziny i wynikające z przyczyn naczyniowych.

Powyższa definicja nie obejmuje zaburzeń o charakterze przemijającego niedokrwienia mózgowego (TIA, Transient Ischaemic Attack).

Epidemiologia

Współczynniki zapadalności na udar mózgu w naszym kraju wynoszą 177,3/100 000 mężczyzn i 125/100 000 kobiet. Oznacza to, że zapadalność na udar mózgu w Polsce kształtuje się i utrzymuje na średnim poziomie europejskim.

Znacznie gorzej przedstawia się problem umieralności chorych z udarem mózgu. Wynosi ona 106,4/100 00 mężczyzn i 78,7/100 000 kobiet i jest jedną z najwyższych w Europie. Śmiertelność w Europie Zachodniej kształtuje się od 18 do 25%, a w Polsce wynosi około 40%.

Niekorzystny jest również współczynnik niepełnosprawności chorych, którzy przeżyli udar mózgu. W krajach wysoko rozwiniętych około 50% chorych pozostaje niepełnosprawnymi, w Polsce współczynnik ten wynosi aż 70%.

Z powodu dużej umieralności, a także wysokiego współczynnika niepełnosprawności problem leczenia i profilaktyki udaru mózgu jest w Polsce szczególnie istotny.

Objawy ostrzegawcze udaru

• nagłe zaburzenia czucia po jednej stronie ciała (niedoczulica połowicza) lub drętwienie połowy ciała
• wykrzywienie twarzy po jednej stronie, szczególnie widoczne jest opuszczenie kącika ust
• nagłe osłabienie kończyny lub kończyn po jednej stronie (niedowład połowiczy)
• nagłe zaburzenia mowy (mowa bełkotliwa, utrata zdolności mówienia, trudności w zrozumieniu mowy)
• nagłe zaburzenia widzenia-charakterystyczne jest niedowidzenie na jedno oko lub niedowidzenie polowy pola widzenia
• nagłe zawroty głowy z towarzyszącymi zaburzeniami w utrzymaniu równowagi, nagłymi upadkami, czasami z podwójnym widzeniem, kłopotami z  orientacją i zaburzeniami świadomości

Udar mózgu w liczbach

• Udar mózgu jest trzecią najczęstszą przyczyną śmierci i głównym powodem niesprawności u osób powyżej 40 roku życia.
• W Polsce co roku na udar zapada około 60-70 tysięcy osób, a około 30 tysięcy z nich umiera.
• 30% osób umiera w wyniku udaru w ciągu pierwszego miesiąca od zachorowania. 20% chorych, którzy przeżywają ostrą fazę udaru, wymaga stałej opieki, a 30% – pomocy w niektórych czynnościach życia codziennego.

Czynniki ryzyka

Podstawą skutecznej profilaktyki udaru jest znajomość czynników ryzyka. Na część z nich nie mamy wpływu, ale wiele innych możemy ograniczać i modyfikować. Im więcej czynników ryzyka występuje równocześnie u danej osoby tym większe niebezpieczeństwo, że dojdzie do udaru.

Czynniki ryzyka, na które nie mamy wpływu:

• Wiek (ryzyko wystąpienia udaru wzrasta powyżej 55 roku życia)
• Płeć (do udarów częściej dochodzi u mężczyzn)
• Czynniki genetyczne
• Przebyty wcześniej udar lub przemijający atak niedokrwienny (tzw. „mały udar”)

Czynniki ryzyka, na które możemy wpływać:

• Choroby serca (w tym migotanie przedsionków)
• Nadciśnienie tętnicze
• Wysoki poziom cholesterolu
• Cukrzyca
• Nadwaga
• Nadużywanie alkoholu
• Palenie tytoniu
• Stres

Jak zapobiec?

Udar mózgu to choroba, której ryzyko wystąpienia można skutecznie ograniczyć. Jeśli dana osoba cierpi na jedną z chorób podwyższających ryzyko udaru, taką jak np. migotanie przedsionków, nadciśnienie, czy cukrzyca, należy zasięgnąć porady lekarza i stosować się do jego zaleceń. Na wiele czynników ryzyka możemy również wpływać samodzielnie poprzez drobne zmiany w naszym stylu życia.

Aby ograniczyć ryzyko udaru:

• Stosuj dietę zdrową dla serca:
• Ograniczaj spożycie tłuszczów nasyconych, tłuszczów trans, cholesterolu i soli
• Codziennie jedz warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i nabiał Utrzymuj prawidłową masę ciała
• Bądź aktywny fizycznie – spaceruj, pracuj w ogrodzie, itp.
• Ćwicz regularnie
• Ograniczaj spożycie alkoholu
• Rzuć palenie
• Regularnie kontroluj ciśnienie krwi
• Przestrzegaj zaleceń lekarza – nie rezygnuj na własną rękę z leczenia i nie modyfikuj go samodzielnie

Jak postępować?

Wskazane jest, aby rodzina towarzyszyła choremu w celu udzielenia wywiadu o zachorowaniu (jakie objawy wystąpiły i w jakich okolicznościach), gdyż chory często nie może go sam udzielić (zaburzenia mowy, stres). Ważne jest też dostarczenie kart informacyjnych o przebytych chorobach i przyjmowanych lekach.

W szpitalu lekarz zbierze dokładny wywiad o zachorowaniu, zbada chorego, a następnie wykona szereg badań w celu określenia rodzaju i przyczyny udaru. Jeśli chory dotrze do szpitala odpowiednio szybko od wsystąpienia objawów i okaże się, że udar mózgu jest niedokrwienny, istnieje możliwość leczenia trombolitycznego (do 6 godzin od zachorowania). Polega ono na podaniu leku rozpuszczającego skrzep blokujący przepływ krwi w tętnicy.

Do badań wykonywanych w szpitalu należą między innymi:

• Badanie krwi w celu oznaczenia poziomu cukru , cholesterolu, elektrolitów, wykrycia zaburzeń krzepnięcia i składu krwi.
• EKG w celu wykrycia zaburzeń rytmu serca lub jego niedokrwienia.
• RTG klatki piersiowej w celu oceny serca i płuc.
• Badanie komputerowe głowy (CT), które potwierdza rozpoznanie i określa, czy udar jest niedokrwienny, czy krwotoczny, oraz może pokazać w jakiej części mózgu i jak duży jest obszar uszkodzenia. Badanie to wykluczy inną przyczyne choroby, która moze powodować podobne objawy kliniczne, np. guz mózgu.
• Badanie USG tętnic w celu określenia, czy istnieje zwężenie lub niedrożność tętnic szyjnych i kręgowych.

W niektórych przypadkach wykonuje się angiografię komputerową (angioCT) lub klasyczną arteriografię tetnic (podanie kontrastu do tetnic) – najczęściej u chorych z podejrzeniem tętniaka tętnic mózgowych.Gdy istnieją wątpliwości, przeprowadza się badanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI).

Jakie inne zabiegi mogą mieć miejsce w szpitalu

W przypadku zaburzeń oddawania moczu chory może mieć założony cewnik lub pampersy.
W przypadku wystąpienia zaburzeń połykania chory może być karmiony donosową sondą, a w przypadku długo utrzymujących się zaburzeń – sondą bezpośrednio do żołądka (gastrostomia).
W przypadku zaburzeń oddychania chory może mieć założoną rurkę intubacyjną, tracheotomię lub być podłączony do respiratora.
Wskazane jest, aby każdy leżący chory miał założone pończochy przeciwzakrzepowe.

W szpitalu oprócz leczenia farmakologicznego chory rozpocznie kompleksowy proces rehabilitacji: ćwiczenia ruchowe, ćwiczenia funkcji mowy i sprawności myślenia. Rehabilitacja powinna być rozpoczęta najwcześniej jak to możliwe.

W trakcie pobytu chorego w szpitalu wskazane jest, aby rodzina kontaktowała się z lekarzem i fizjoterapeutą w celu uzyskania informacji o właściwym postępowaniu z chorym i jak mogłaby pomóc w procesie rehabilitacji, aby szybciej powrócił do zdrowia.

Życie po udarze

Każdy udar jest inny. Choroba pojawia się z różnych przyczyn i ma odmienne powikłania w zależności od obszaru mózgu, który został uszkodzony. Skutki udaru wymagają – często radykalnej – zmiany stylu życia chorego. Czasami trzeba nauczyć się funkcjonować zupełnie od nowa. Jednak dzięki rehabilitacji i dostosowanemu do indywidualnych potrzeb leczeniu, chory może odzyskać – przynajmniej częściową – samodzielność. Kluczowe znaczenie ma możliwie szybkie rozpoczęcie rehabilitacji, najlepiej już w pierwszej dobie od wystąpienia udaru. Rehabilitacja nie tylko pomaga zmniejszyć negatywny wpływ choroby na możliwość poruszania się i sprawność osoby po udarze, ale pomaga też w walce z depresją, której często trzeba stawić wtedy czoła. Czasami pozwala ona przezwyciężyć skutki udaru, czasami jednak powikłania towarzyszą choremu aż do końca życia. Rehabilitacja pomaga radzić sobie z codziennymi zadaniami pomimo ograniczeń, jakich doświadcza osoba po udarze.

Bardzo ważna jest także profilaktyka wtórna. Osoba, u której doszło do udaru, znajduje się w podwyższonej grupie ryzyka jego ponownego wystąpienia.

Skutki udaru

• Najczęściej występującym skutkiem udaru jest niesprawność ruchowa, wiążąca się z trudnościami w poruszaniu się i utrzymywaniu równowagi.
• Wiele osób po udarze doświadcza także problemów w komunikacji. Czasami przejawia się to w kłopotach z mówieniem, a czasami z rozumieniem mowy. Również zdolności, takie jak czytanie, pisanie i liczenie mogą zostać ograniczone lub utracone.
• Często pojawiają się również zaburzenia emocjonalne i poznawcze. Dzieje się tak ponieważ udar uszkadza mózg, a to właśnie on odpowiada za nasze zachowania i emocje. Osoba po udarze może mieć problemy z zapamiętywaniem, stać się nerwowa lub zagubiona. Może również doświadczyć depresji lub zaburzeń świadomości.
• Udar może mieć także wiele innych skutków, takich jak choćby zaburzenia widzenia i czucia. Wszystko zależy od obszaru mózgu, który został dotknięty chorobą.

Wiele negatywnych skutków udaru zmniejsza się wraz z czasem. Dotyczy to zarówno ograniczeń ruchowych, jak i zmian emocjonalnych.

Rehabilitacja

Rehabilitacja chorego po udarze jest podstawową formą przywracania choremu utraconej sprawności fizycznej i samodzielności, dlatego też powinna zostać wdrożona jak najszybciej to możliwe przez wykwalifikowanego terapeutę posiadającego doświadczenie w pracy z pacjentami, którzy przebyli udar mózgu. Istotne jest to o tyle, ponieważ usprawnianie chorego po udarze, różni się od innych jednostek chorobowych i jest ono wysoce specjalistyczne, dlatego też wymaga dużej wiedzy i specjalistycznych szkoleń ze strony fizjoterapeuty. Zaleca się rodzinom pacjenta chorego na udar mózgu, aby przed podjęciem współpracy z fizjoterapeutą, poprosili go aby wykazał się odpowiednim certyfikatem uprawniającym go do pracy z pacjentem neurologicznym.

W Polsce co roku przybywa ok. 60 tyś. zachorowań na udar mózgu. W większości przypadków udar pozostawia po sobie trwały ślad w postaci różnie objawiającej się niepełnosprawności, która prowadzi do izolacji społecznej i zawodowej. Dlatego też w ostatnich latach coraz więcej wysiłku wkłada się w ograniczenie inwalidztwa chorych. Postępowanie w udarze mózgu powinno opierać się na Deklaracji Helsingborskiej, podpisanej przez Polskę. Podkreśla ona zasady, które powinny być stosowane w postępowaniu z chorym po udarze mózgu.

Do zasad tych należą:

• wczesne rozpoznanie udaru
• szybka hospitalizacja
• szybka diagnostyka i próba podjęcia leczenia
• intensywna opieka medyczna w stanach zagrożenia życia
• wczesna rehabilitacja, już od pierwszej doby chorego w szpitalu
• prewencja wtórna

Realizacją tych założeń ma zająć się zespół terapeutyczny złożony z:

• lekarza neurologa
• fizjoterapeuty
• neuropsychologa
• logopedy
• terapeuty zajęciowego
• pielęgniarki
• pracownika socjalnego

Według Deklaracji Helsingborskiej wczesną rehabilitacja należy objąć każdego pacjenta. Rehabilitacja powinna rozpoczynać się już od 1-2 dnia hospitalizacji i powinna obejmować fizjoterapię, terapię zajęciową, terapię mowy, neuropsychoterapię oraz odpowiednią opiekę pielęgnacyjną.

Renta z tytułu niezdolności do pracy

O przyznaniu renty z tytułu niezdolności do pracy decyduje lekarz orzecznik z ZUS. Renta przysługuje tylko ubezpieczonym (czyli osobom, od wynagrodzeń których są odprowadzane składki do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Osoby starające się o rentę muszą spełniać kryteria dotyczące okresów składkowych i nieskładkowych: niezdolność do pracy musi powstać w określonym ustawą czasie (nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania okresów składkowych lub nieskładkowych).Wniosek o przyznanie renty składa się na druku ZUS Rp-1. Następnie ZUS wyznacza termin wizyta u lekarza orzecznika. Od jego decyzji możemy się odwołać do komisji lekarskiej ZUS (w ciągu 14 dni od momentu doręczenia orzeczenia). Jeśli komisja podtrzyma orzeczenie z pierwszej instancji, pozostaje już tylko droga sądowa. Warto pamiętać o tym, że lekarz orzecznik może nas uznać za częściowo lub całkowicie niezdolnych do pracy, a także za niezdolnych do pracy trwale lub czasowo. Ma to wpływ na wysokość otrzymywanej renty oraz na to, na jaki okres zostanie nam przyznana.

Zasiłek pielęgnacyjny

ZUS może przyznać zasiłek pielęgnacyjny w wysokości zmienianej każdego roku i w 2011 r. wynoszącej 153 zł, na pokrycie wydatków związanych z koniecznością zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Przysługuje m.in. osobom powyżej 16. roku życia posiadającym orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (o ile niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 21 lat).. Formalności załatwia się w gminie. ZUS może przyznać dodatek pielęgnacyjny w wysokości 186,71 zł miesięcznie netto osobie uprawnionej do emerytury lub renty i uznanej za całkowicie niezdolną do samodzielnej egzystencji albo takiej, która ukończyła 75 lat. Świadczeń tych nie można łączyć. Formalności załatwia się w gminie.

Świadczenie pielęgnacyjne

Osoby, które muszą zrezygnować z pracy, by zaopiekować się chorym członkiem rodziny, mogą się starać o świadczenie pielęgnacyjne. Taki bliski musi mieć orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Obecnie świadczenie to wynosi 520 zł netto miesięcznie, bez kryteriów dochodowych.

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności po udarze

Osoba po udarze może starać się o orzeczenie stopnia niepełnosprawności. Można i warto to zrobić jak najszybciej, bo posiadanie takiego orzeczenia wiąże się z przywilejami niezależnie od tego, czy mamy zamiar pracować, czy przejść na rentę. Orzeczenie pozwala m.in. korzystać z ulg w środkach komunikacji, zwolnień od opłat za abonament radiowo-telewizyjny czy też z podatkowej ulgi rehabilitacyjnej. Posiadaczom orzeczenia przysługuje też dodatkowy urlop wypoczynkowy w wysokości dziesięciu dni roboczych (oraz dodatkowe przerwy w pracy).Wydawaniem orzeczeń zajmują się powiatowe zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności. Składa się tam wniosek wraz z zaświadczeniem od lekarza prowadzącego. Potrzebna jest dokumentacja medyczna – kopie wyników badań czy kart leczenia szpitalnego. Po przedłożeniu powyższych dokumentów zostaje nam wyznaczony termin stawienia się przed komisją, w skład której wchodzą specjaliści z różnych dziedzin, m.in. lekarze, doradcy zawodowi czy psycholodzy. W przypadku osób w wieku powyżej 16 lat orzeka się trzy stopnie niepełnosprawności: lekki, umiarkowany lub znaczny. Najczęściej komisja wydaje orzeczenie na czas określony.

Usługi opiekuńcze

Osoby zajmujące się chorym po udarze mogą zgłosić się do regionalnego ośrodka pomocy społecznej o przyznanie tzw. usług opiekuńczych. To pomoc w codziennych czynnościach – od umycia się i ubrania, po zażycie leków. Zasady odpłatności są różne w danych gminach. Często osoby, które nie przekraczają tzw. kryteriów dochodowych lub osiągnęły podeszły wiek, mają prawo do darmowej pomocy. Osoba po udarze ma prawo do domowych wizyt lekarza i pielęgniarki podstawowej opieki zdrowotnej.

Dostęp do rehabilitacji

Rodzaje rehabilitacji po udarze:

• Wczesna (jest prowadzona bezpośrednio po udarze lub w ciągu roku od zachorowania’; może trwać w oddziale rehabilitacyjnym do 9 a nawet do 16 tygodni w roku)
• Wtórna – prowadzona w kolejnych latach, po udarze i trwa od 3 do 6 tygodni w roku.

• Prywatna, w zakresie własnym, dostosowanym do potrzeb i chęci pacjenta, w celu jego jak najszybszego powrotu do samodzielności.

Obszary w korze mózgowej, mają właściwości zanikania jeśli nie są odpowiednio bodźcowane poprzez usprawnianie ruchowe, dlatego bardzo ważna jest ciągła rehabilitacja jeśli jest tylko taka możliwość. Niestety NFZ nie wspomaga odpowiednio w tym względzie chorego, dlatego też alternatywą jest korzystanie z rehabilitacji prywatnej. Byle tylko przeprowadzał ją certyfikowany terapeuta specjalizujący się w rehabilitacji w ogniskowych uszkodzeniach mózgu jakim jest m.in udar mózgu.

Wczesna rehabilitacja po udarze mózgu prowadzona jest początkowo w oddziale neurologicznym i kontynuowana w oddziale rehabilitacyjnym lub w przychodni rehabilitacyjnej.

Skierowanie na zabiegi rehabilitacyjne wystawia lekarz oddziału: neurologicznego, neurochirurgicznego, urazowo-ortopedycznego. W wyjątkowych przypadkach skierowanie może wystawić lekarz poradni neurologicznej, a także – w przypadku rehabilitacji neurologicznej wtórnej – lekarz podstawowej opieki zdrowotnej.

Dofinansowanie zakupu sprzętu rehabilitacyjnego

Każdej ubezpieczonej osobie niepełnosprawnej przysługuje bezpłatne lub z dopłatą zaopatrzenie w sprzęt ortopedyczny i środki pomocnicze .Są to między innymi:, obuwie ortopedyczne, kule, laski, wózki, materace przeciwodleżynowe, cewniki, pieluchy inhalatory i inne. Jeżeli cena sprzętu przekracza limit, do jakiego NFZ refunduje zakup, kupujący musi pokryć różnicę z własnych środków.
Informacji o wykazach przedmiotów ortopedycznych, środków pomocniczych i leczniczych środkach technicznych oraz limitach cen należy szukać w Wojewódzkich Oddziałach NFZ, bądź na ich stronach internetowych www.nfz.gov.pl.

Jeżeli ktoś ma problemy w sfinansowaniu udziału własnego przy zakupie sprzętu ortopedycznego, lub potrzebuje sprzętu rehabilitacyjnego, który nie jest refundowany przez NFZ, może zwrócić się do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie (PCPR) lub do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej (MOPS) , które w określonych sytuacjach udziela dofinansowania na takie zaopatrzenie.

Uwaga: Nie można się starać o refundację zakupu sprzętu ortopedycznego lub środków pomocniczych po fakcie zakupu, jeśli wcześniej nie staraliśmy się o takie dofinansowanie z PCPR-u. Należy zatem wcześniej złożyć odpowiedni wniosek i starać się o takie dofinansowanie z dużym wyprzedzeniem w czasie, ponieważ cała procedura może potrwać nawet kilka miesięcy.

MOPS /PCPR/ może również:

• dofinansować likwidację barier w komunikowaniu się, technicznych, architektonicznych:
  Wartość dofinansowania może wynosić maksymalnie do 70% wartości wnioskowanych usług lub sprzętów, nie więcej jednak niż do wysokości piętnastokrotnego przeciętnego wynagrodzenia.
• dofinansować uczestnictwo w turnusie rehabilitacyjnym osoby niepełnosprawnej ze znacznym oraz umiarkowanym stopniem niepełnosprawności raz na 2 lata, a z lekkim stopniem niepełnosprawności raz na 3 lata. Dzieci oraz młodzież niepełnosprawna ucząca się i niepracująca w wieku do 24 roku życia mogą ubiegać się o dofinansowanie w każdym roku kalendarzowym.
• dofinansowanie sportu, kultury, rekreacji i turystyki osób niepełnosprawnych maksymalnie do 50 % kosztów przedsięwzięcia.